Portal Medycyna Grabieniec, ��d�, Grabieniec 13
Twoja wyszukiwarka

Jesteďż˝ 9646634
odwiedzaj�cym

sobota 22 listopada 2014

PORADNIK MEDYCZNY > Układ nerwowy

Bóle głowy

Z lekarskich obserwacji wynika, że około 70-80 procent dorosłych skarży się co najmniej raz w roku na bóle głowy, a około 1/3 kobiet i 1/5 mężczyzn cierpi z powodu nawracających bólów głowy. Najczęściej przyczynami tych dolegliwości jest: migrena, napięciowy ból głowy lub ból głowy typu klasterowego. Bóle te są bólami głowy pierwotnymi lub samoistnymi czyli takimi, które nie mają organicznej przyczyny. Oczywiste jest, że ból głowy może być również wtórny i jest wówczas objawem różnych chorób.
     Wrażenie bólu głowy pojawia się w wyniku podrażnienia zakończeń nerwowych bólowych, które znajdują się w obrębie całej głowy. Podrażnienie to może być wywołane rozciąganiem np. opon, mięśni, nerwów, żył i tętnic, czynnikami mechanicznymi np. stłuczeniem urazowym, uciskiem guzów lub czynnikami chemicznymi w następstwie zatruć czy zapaleń.
      Lekarz, do którego zgłasza się pacjent z bólem głowy przeprowadza zawsze dokładny wywiad na temat dolegliwości oraz badanie pacjenta. W określeniu przyczyny bólu głowy pomocne są informacje o częstości, czasie trwania, umiejscowieniu i nasileniu bólu głowy.
     
     Ze względu na długotrwałość bólu głowy wyróżniamy :
     1. bóle ostre, które wystąpiły pierwszy raz w życiu w ciągu kilku godzin lub dni poprzedzających wizytę u lekarza i najczęściej świadczą o toczącym się ostrym procesie chorobowym (bóle objawowe).
     2. bóle przewlekłe lub nawracające, które występują już od dawna i są zwykle bólami samoistnymi.
     Ważne jest również czy istnieją czynniki łagodzące lub nasilające ból głowy oraz czy występują objawy towarzyszące np. gorączka, nudności, wymioty, zawroty głowy, sztywność karku, zaburzenia świadomości.
     Badanie lekarskie obejmuje badanie internistyczne oraz badanie neurologiczne. Zwykle jest to wystarczające do ustalenia przyczyny bólu głowy.
     
     Dokładną diagnostykę neurologiczną należy przeprowadzić w przypadku:
     - ostrego bólu głowy występującego po raz pierwszy w życiu,
     - narastającego bólu głowy,
     - bólu głowy związanego w z wysiłkiem fizycznym, kaszlem, zmianą pozycji ciała,
     - bólu głowy, któremu towarzyszą zaburzenia świadomości, zaburzenia pamięci lub występowanie objawów neurologicznych (np. napady padaczkowe, niedowłady, zaburzenia czucia),
     - pojawienia się bólu głowy po 50 roku życia.
     - nawracające bóle głowy u dzieci.
     Niekiedy jednak pomimo szczegółowej diagnostyki, nie udaje się ustalić przyczyny bólu głowy.
     
     Z uwagi na dużą różnorodność bólów głowy, Międzynarodowe Towarzystwo Bólu Głowy opracowało klasyfikację bólów obejmującą ponad 80 postaci bólów głowy. Do najczęstszych z nich należą:
     - migrena
     - ból głowy typu napięciowego
     - klasterowy ból głowy
     - bóle głowy pourazowe
     - bóle głowy związane z chorobami naczyniowymi
     - bóle głowy związane z różnymi chorobami mózgu
     - bóle głowy związane z działaniem substancji chemicznych np. leków lub ich odstawieniem
     - bóle głowy związane z zakażeniami
     - bóle głowy związane z uszkodzeniami nerwów
     - bóle głowy związane z chorobami w obrębie czaszki, szyi, oczu, uszu, nosa, zatok przynosowych, jamy ustnej i in.
     
     Najczęstsze bóle głowy samoistnie
     
     Migrena
     Migrena charakteryzuje się najczęściej jednostronnym tętniącym bólem głowy o dużym nasileniu, który utrzymuje się od 4 godzin do 3 dni. Bólowi często towarzyszą nudności i wymioty, światłowstręt i nadwrażliwość na dźwięki, złe tolerowanie hałasów i zapachów czy też: dreszcze, kołatania serca, duszność, poty, ziewanie, biegunka, gorączka, zawroty głowy, omdlenia. Nudności i wymioty nierzadko bardziej dokuczają niż sam ból. Migrena części chorych przysparza dużo cierpienia i pogarsza im znacznie jakość życia. Ale nie zagraża życiu i z reguły nie daje trwałych następstw.
     Częstość napadów jest różna: od pojedynczych w roku do dwóch tygodniowo. U ok. 15 proc. chorych napad migrenowego bólu głowy poprzedzają zwiastuny zwane aurą, która może przyjmować postać:
     - wzrokową inaczej klasyczną - jako migoczący mroczek przed oczami, ubytki w polu widzenia lub zniekształcenia albo zmiany barwy otoczenia.
     - parestetyczną - z drętwieniami lub mrowieniami ust i ręki albo palców i języka po jednej stronie ciała. Czasem drętwienia obejmują cała połowę ciała.
     - z niedowładem połowiczym, który pojawia się na krótko w czasie aury.
     - z zaburzeniami mowy
     Migrena bez aury zaczyna się objawami, które mogą wyprzedzać ból głowy o kilkanaście godzin lub nawet dni. Są to np. zmiany nastroju, niepokój, drażliwość, zaburzenia wzroku lub słuchu, wrażliwość na zapachy, pragnienie, utrata apetytu lub jego wzmożenie, ślinotok, biegunka, zaparcia.
     Po napadzie migrenowego bólu głowy ukojeniem jest sen, z którego chory budzi się już bez tej dolegliwości. Między atakami migreny samopoczucie jest z reguły dobre chyba, że migrenik cierpi na inne choroby.
     Migrena występuje 3 razy częściej u kobiet niż u mężczyzn i pojawia się zwykle przed trzydziestką, a u około połowy migreników już w okresie dzieciństwa lub dojrzewania.
     Istnieje kilka teorii wystąpienia napadu bólowego w migrenie. Ale ich elementem wspólnym jest skurcz naczyń krwionośnych i niedokrwienie mózgu, a następnie ich nadmierne rozszerzenie, co wywołuje wrażenie bólu i tętnienia w głowie.
     Rozpoznanie migreny musi opierać się na dokładnie zebranym wywiadzie chorobowym. Jednocześnie należy wykonać dodatkowe badania w celu wykluczenia innych przyczyn bólu głowy (np. guz, tętniak, krwotok podpajęczynówkowym). Szczególnie, jeśli pierwsze napady bólu głowy o typie migrenowego pojawiają się po 30 czy 40 roku życia.
     Kompleksowe leczenie migreny obejmuje zarówno przerwanie ostrego napadu bólu głowy, jak i późniejsze zapobieganie kolejnym atakom. Niestety, do tej pory nie dysponujemy lekami, które podane w okresie zwiastunów, zapobiegałyby napadowi.
     W napadzie migreny lek przeciwbólowy należy podać najlepiej w czopku, domięśniowo, dożylnie lub podskórnie. Zaleca się również podanie leku przeciwwymiotnego. Oczywiście chory musi mieć zapewniony spokój w ciemnym pomieszczeniu, czasem pomocne są zimne okłady na czoło. Najczęściej stosowane wówczas leki to:
     - leki selektywnie pobudzające receptor serotoninowy np. sumatriptan, zolmitriptan stanowiące duży postęp w przerywaniu migreny. Działają również przeciwwymiotnie i zmniejszają światłowstręt. Podaje się je w iniekcji, czopku lub doustnie.
     - alkaloidy sporyszu np. ergotamina i jej pochodne. Wywołują one skurcz naczyń. Często są w połączeniu z kofeiną.
     - leki przeciwbólowe i przeciwzapalne np. paracetamol, kwas acetylosalicylowy, naproksen, pyralgina, diklofenak, ibuprofen, ketoprofen, indometacyna. Skuteczniejsze są w postaci czopków.
     - leki przeciwwymiotne np. metoklopramid, domperydon.
     - leki uspokajające mają na celu ułatwienie zaśnięcia.
     Leczenie zapobiegawcze migreny stosuje się wtedy, gdy chory ma co najmniej dwa ciężkie napady bólu głowy w miesiącu lub gdy bóle są bardzo ciężkie i oporne na leczenie doraźne. Terapia ta powinna być kontynuowana przez długi czas i obejmuje alkaloidy sporyszu, leki antyserotoninowe, beta-blokery, leki przeciwpadaczkowe, blokery kanału wapniowego oraz leki selektywnie pobudzające receptor serotoninowy. W profilaktyce migreny bardzo ważną rolę odgrywają czynniki psychologiczne i zmiana stylu życia, gdyż istnieją czynniki wyzwalające napad migreny.
     Dlatego:
     1. przestrzegaj regularnego rytmu pracy i odpoczynku.
     2. W dni wolne od pracy nie śpij dłużej niż w pozostałe dni tygodnia.
     3. Unikaj nadmiernych wysiłków fizycznych i psychicznych.
     4. Posiłki spożywaj o stałych porach dnia, usuwając z diety produkty potencjalnie prowokujące napady migreny np. czekolada, kakao, mleko, ser, orzechy, jaja, pomidory, selery, owoce cytrusowe, marynaty, tłuste potrawy, czerwone wino.
     5. Ogranicz ilość wypijanej dziennie kawy, herbaty oraz zażywanych leków przeciwbólowych.
     6. Dbaj o prawidłową postawę ciała, unikając pochylania głowy ku przodowi.
     7. W czasie intensywnej pracy rób przerwy dla rozluźnienia mięśni.
     8. Unikaj intensywnego lub pulsującego oświetlenia, hałasu (kino, telewizja) i silnych zapachów.
     9. Kobietom, u których występuje migrena z aurą, warto zalecić ostrożność w stosowaniu doustnych leków antykoncepcyjnych, aby zapobiec ewentualnym powikłaniom zakrzepowym, które mogą grozić udarem mózgu.
     10. Unikaj sytuacji pobudzających twój błędnik np. długotrwała jazda samochodem lub pociągiem, podróż statkiem, taniec wirowy, karuzela, huśtawka.
     
     Napięciowy ból głowy (albo naczynioruchowy ból głowy)
     Ból ten może trwać od pół godziny do nawet kilku dni i obejmuje, w przeciwieństwie do migreny, obie połowy głowy. Najczęściej lokalizuje się w okolicy karku i potylicy albo w okolicy ciemieniowej i czoła. Ma charakter tępy, rozlany i nie pulsuje. Jest niezbyt silny - pacjenci oceniają zwykle jego nasilenie od łagodnego do umiarkowanego. Charakterystyczne też jest to, że nie nasila się pod wpływem wysiłku fizycznego. Nasila się natomiast przy pochylaniu, kaszlu i oddawania stolca. Bólowi temu nie towarzyszą nudności, wymioty i nadwrażliwość na światło, dźwięk i zapachy. Czynnikami sprzyjającymi pojawianiu się napięciowego bólu głowy są: emocje, stany niepokoju lub napięcia wewnętrznego, brak snu, wypalenia dużej ilości papierosów, alkohol, miesiączka, zmiany atmosferyczne.
     Napięciowy ból głowy leczy się łagodnymi lekami przeciwbólowymi np. paracetamol, ibuprofen, naproksen. Dla powodzenia terapii ważne jest również leczenie towarzyszącego mu np. lęku, niepokoju, bezsenności czy zaburzeń nastroju, uregulowanie trybu życia i snu oraz uprawianie sportu. Korzystnie również działa nauka radzenia sobie z napięciami wewnętrznymi i opanowywania stresów.
     
     Klasterowy ból głowy (albo ból głowy Hortona)
     Napad tego bólu trwa od 15 minut do 3 godzin i występuje jednostronnie. Odczuwany jest jako ból paląco-kłujący. Zwykle ma znaczne nasilenie i lokalizuje się w okolicy oczodołu lub skroni. Może promieniować do ucha, szczęki i potylicy oraz towarzyszą mu następujące objawy:
     - łzawienie oka
     - zaczerwienie oka
     - wydzielina z nosa
     - wzmożona potliwość twarzy
     - opadnięcie powieki
     - zwężenie źrenicy.
     Nie występują natomiast przy tym bólu głowy nudności i wymioty.
     Charakterystyczne dla klasterowego bólu głowy jest grupowanie napadów bólowych w tzw. wiązki (clusters). Klaster trwa 4-8 tygodni i ból wtedy może powtarzać się co 1-3 dni i to o stałej porze - najczęściej nad ranem. Przerwy między klasterami bólu mogą trwać od 6 miesięcy do 5 lat.
     Klasterowy ból głowy występuje częściej u mężczyzn niż u kobiet. Czynniki, które mogą wyzwalać napady bólu to: alkohol, sen, zmiany ciśnienia atmosferycznego i leki rozszerzające naczynia np. nitrogliceryna.
     Leczenie klasterowego bólu głowy obejmuje zapobieganie napadom i ich przerywanie. Napad bólu przerywają - sumatriptan i pochodne ergotaminy. Skuteczne jest również wdychanie czystego tlenu przez 15 minut. W celu zapobiegania stosuje się sole litu, bloker kanału wapniowego - werapamil, antagonistę serotoniny - metysergid i leki przeciwdrgawkowe - kwas walproinowy. Zaleca się również unikanie czynników wyzwalających napady bólowe (alkohol, stres, papierosy, leki rozszerzające naczynia)
     W niektórych przypadkach klasterowego bólu głowy skuteczna jest indometacyna.
     
     Rzadsze postacie samoistnych bólów głowy to:
     - kaszlowy i wysiłkowy ból głowy
     są to krótkotrwałe, ostre bóle głowy, które występują wyłącznie pod wpływem kaszlu, kichania, pochylania się, parcia na stolec lub wysiłku np. dźwiganie albo uprawianie sportu. W leczeniu skuteczna jest indometacyna.
     - ból głowy po stosunku płciowym
     są to silne, nieraz kilkugodzinne bóle głowy, które występują wyłącznie w czasie szczytowania. Leczenie polega na profilaktycznym stosowaniu beta-blokerów.
     - ból głowy wywołany spożywaniem lodów
     umiejscowiony jest w okolicy czołowej lub obejmuje całą głowę i pojawia się po spożyciu lodów, bardzo zimnego posiłku lub napoju.
     
     Bóle głowy objawowe
     
     Bóle głowy pourazowe
     Występują zwykle po urazie głowy (najczęściej uderzeniu lub zranieniu). Najczęściej są nastepstwem zaburzeń w krążeniu mózgowym oraz na powierzchni czaszki. Ból pourazowy jest ostry i nasila się pod wpływem kaszlu, kichania lub wysiłku fizycznego. Jego leczenie uzależnione jest od stanu ogólnego chorego.
     Zdarza się, że pourazowe bóle głowy utrzymują się przez długi czas od urazu i wówczas mają przeważnie charakter psychogenny.
     
     Bóle głowy związane z chorobami naczyniowymi
     Od dawna już uznawano ból głowy za jeden z objawów nadciśnienia. Przeprowadzone w ostatnich latach badania wykazały, że w pewnej części przypadków bóle głowy nie są związane z nadciśnieniem tętniczym, lecz są wynikiem współistniejącej migreny lub nerwicy. Za typowe bóle dla nadciśnienia można jedynie uznawać bóle odczuwane w potylicy w godzinach rannych. Występują one w przypadku wysokiego nadciśnienia i prawdopodobnie związane są z podnoszeniem się ciśnienia krwi po przebudzeniu. Ból głowy wystepuje również przy gwałtownym wzroście ciśnienia krwi, zapowiadając groźne powikłania jak przełom nadciśnieniowy lub encefalopatię nadciśnieniową. Jest również znamienny dla złośliwego nadciśnienia oraz nadciśnienia napadowego w guzie chromochłonnym nadnerczy. Leczenie polega na modyfikacji terapii hipotensyjnej.
     Ból głowy wskutek zmian ukrwienia mózgu może również wywoływać zbyt szybkie farmakologiczne obniżanie ciśnienia krwi w nadciśnieniu.
     Inną chorobą naczyniową jest zapalenie tętnicy skroniowej zwane też olbrzymiokomórkowym zapaleniem tętnic, które daje uporczywy, jednostronny, pulsujący ból głowy w okolicy skroniowej z tkliwością owłosionej skóry głowy i pogrubieniem ewentualnie brakiem tętnienia tętnicy skroniowej. Bólowi mogą towarzyszyć: gorączka, złe samopoczucie, zmniejszenie ciężaru ciała, złe samopoczucie. Często są zaburzenia widzenia, a nieraz ślepota. U około 20 procent chorych występują również reumatyczne bóle wielomięśniowe. Choroba ta najczęściej występuje po 50 roku życia. Nie leczona postępuje, doprowadzając do utraty wzroku i wyniszczenia organizmu. Rozpoznanie najczęściej opiera się na objawach. Potwierdzeniem jest wynik biopsji tętnicy skroniowej. W terapii z wyboru stosowane są kortykosteroidy.
     
     Bóle głowy związane z chorobami mózgu
     Bóle głowy są jednym z głównych objawów guzów mózgu. Guz mózgu jest to skupienie w obrębie mózgu nieprawidłowej tkanki, która rozrastając się uciska otaczające zdrowe tkanki mózgowia i powoduje wzrost ciśnienia śródczaszkowego. Guzem może być: ropień, krwiak, torbiel, oponiak, nowotwór złośliwy. Objawy guza mózgu są uzależnione od jego lokalizacji w mózgu i wielkości. Większość z nich rosnąc wywołuje oprócz bólów głowy, wymioty, zwolnienie tętna, napady padaczkowe, zaburzenia świadomości i zmiany na dnie oka. Objawy te mogą rozwijać się powoli lub gwałtownie. Warto pamiętać, że nagły wzrost ciśnienia śródczaszkowego wywołuje gwałtowny, silny ból głowy z wymiotami, zwolnieniem tętna, okresowym bezdechem , drgawkami i może doprowadzić w ciagu kilku godzin do utraty przytomności albo śpiączki, i stan taki wymaga natychmiastowej hospitalizacji.
     Każdy chory z podejrzeniem guza mózgu wymaga bezzwłocznej diagnostyki i następnie leczenia operacyjnego.
     
     Bóle głowy związane z działaniem substancji chemicznych lub ich odstawieniem
     Są to najczęściej tzw. polekowe bóle głowy z "odbicia".
     Nawracający ból głowy lub lęk przed jego wystąpieniem staje się przyczyną przyjmowania coraz większych dawek leków, co wywołuje efekt "błędnego koła" czyli pojawienie się codziennych obustronnych bólów głowy o zmiennym natężeniu zlokalizowanych zwykle w okolicy czołowej i potylicznej. Bóle te trwają zazwyczaj cały dzień. Na krótko ustępują po zażyciu leków przeciwbólowych, po czym znów się wzmagają. Do polekowych bólów głowy dochodzi najłatwiej przy przewlekłym stosowaniu preparatów zawierających fenacetynę tzw. tabletek z krzyżykiem. Ale również paracetamol, kwas acetylosalicylowy lub pochodne ergotaminy nadużywane, mogą wywoływać polekowe bóle głowy. Leczenie polega na odstawieniu leków przeciwbólowych, co jest skuteczne u około 70 procent chorych. U niektórych w ciągu pierwszych 72 godzin mogą wystąpić objawy abstynencji. W celu łagodzenia objawów odstawienia leków przeciwbólowych podaje się leki uspokajające, przeciwwymiotne i beta-blokery. Poza tym korzystne jest akupunktura i psychoterapia.
     Bóle głowy mogą być również objawem ostrego lub przewlekłego zatrucia organizmu substancjami chemicznymi np. tlenkiem węgla, benzenem, nitrobenzenem (farby, lakiery), alkoholem etylowym lub metylowym, nikotyną.
     
     Bóle głowy związane z zakażeniami
     Zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych objawia się gorączką, sztywnością karku, bólami głowy, wymiotami i zaburzeniami świadomości. Każdy chory z podejrzeniem tej choroby powinien być hospitalizowany w celu ustalenie rozpoznania i leczenia.
     
     
     Bóle głowy związane z uszkodzeniami nerwów
     nerwobóle twarzy i głowy są to napadowe bóle pni i rozgałęzień nerwów twarzy, pokrywy czaszki, ucha lub jamy nosowo-gardłowej. Najczęściej występuje nerwoból nerwu trójdzielnego, który przeważnie dotyka osoby starsze. Sa to kilkusekundowe, napadowe, niezwykle silne bóle obejmujące okolicę szczęki górnej lub rzadziej okolice żuchwy albo oczodołu. Napad bólu może być wywołany przez dotyk przy myciu, goleniu, przez otwarcie ust w czasie jedzenia lub występować samoistnie. Leczenie obejmuje farmakoterapię, akupunkturę oraz zabiegi neurochirurgiczne.
     Znacznie rzadziej występują nerwobóle w okolicy migdałka podniebiennego, oczodołu, nasady nosa lub głębi ucha.
     
     Bóle głowy związane z chorobami w obrębie czaszki, szyi, oczu, uszu, nosa, zatok przynosowych, jamy ustnej i in.
     Ból zębów jest jednym z najczęstszych zespołów bólowych w obrębie twarzy. Warto o tym pamiętać, gdy pojawia się ból w obrębie twarzoczaszki.
     Bóle twarzy i głowy podczas żucia i dłuższego mówienia, które ogniskują się w okolicy stawu skroniowo-żuchwowego wynikają z dynamicznych zaburzeń czynności tego stawu. Ich przyczyna jest nieprawidłowy zgryz. Jest to tzw. zespół Costena czyli zespół stawu skroniowo-żuchwowego. Leczenie powinien prowadzić stomatolog.
     Choroby oczu (np. zapalenie rogówki, tęczówki, ciała rzęskowego, jaskra) lub zmęczenie oczu na skutek nieużywania okularów przy istniejącej wadzie wzroku mogą być przyczyną bólów głowy w okolicy czołowej głowy. Wymagają leczenia okulistycznego.
     Choroby zatok przynosowych np. zatok zapalenie zatok wywołuje bóle w okolicy czołowej lub w okolicy nosa tępe, nasilające się przy pochylaniu w dół. Bóle te pojawiają się rano i ustępują po południu. Może towarzyszyć im gorączka oraz wydzielina z nosa. Wymagają leczenia laryngologicznego.
     Choroby uszu dające bóle głowy to: zapalenie małżowiny usznej, czyraki przewodu słuchowego zewnętrznego, półpasiec uszny, nowotwory ucha środkowego, ostre zapalenie ucha środkowego i wyrostka sutkowego. Również leczone są przez laryngologa.
     
     Przeczytaj również:
     Migrena
     recenzję książki pt. "Migrena" Joan Raymond

lek. med. Ewa Pakuła - "Dbam o zdrowie" - wrzesień 2004